علامه سید عبدالهادی دلیجانی

علامه سيّد عبدالهادي بن رفيع­الدين حسين بن غياث‌الدين جمشيد بن مهدي ثاني حسيني دليجاني متخلّص به <هادي>، از علما و فقهاي برجسته و سترگ اماميّة ـ رضوان الله تعالي عليهم ـ در سدة 11ه‍. است که قدر و منزلت و جايگاه فقهي و علمي و عرفاني وي ناشناخته مانده است چنان­که شرح احوال و آثار اين بزرگوار آن­گونه که بايسته است، از چشم و قلم تراجم نگاران دور مانده است. از جزئيّات زندگي اين فقيه فرزانه، در منابع و مصادر موجود آگاهي­هاي افزون‌تر در دست نيست، جز چند شرح حال مختصر که به برخي از آن­ها اشاره خواهيم نمود. از تاريخ زادروز و درگذشت آن بزرگوار نيز اطلاع دقيقي در دست نيست، آنچه مسلّم است، وي در اواخر سدة 10ه‍ـ زاده شده و ظاهراً چند سال پس از سال 1048ق چشم از جهان فرو بسته و احتمالاً افزون بر (70) سال عمر کرده است؛ آن مرحوم آن­گونه که در برگ پاياني جلد نخست کتاب هادي المضلّين، نسخه‌ اصل به خطّ خودش آمده، مدّتي از سالهاي عمر خويش را در دليجان گذرانده است. آرامگاه آن عالم وارسته ظاهراً در شهرستان دليجان قرار دارد و در آن منطقه معروف به <قبر آقا> مي‌باشد، هيچ يک از منابع موجود، محل دفن ايشان را در جايي ديگر ذکر نکرده‌اند. اين شخصيّت علمي و علاّمة مفضال داراي آثار و تأليفات چندي بوده است که به نظر مي­رسد، برخي مفقود شده و يا در خمول کتابخانه­ها و مجموعه‌هاي خصوصي، تا کنون ناشناخته مانده است؛ ليکن بر اساس فهارس و منابع منتشر شده، چند اثر  علمي ارزنده، از وي شناخته و معرّفي شده­اند، که اسامي اجمالي آن­ها چنين است و در ادامه ان‌شاء‌الله در اين نوشتار کوتاه، از محتواي آن­ها به تفصيل بحث کرده و به کتابشناسي و نسخه شناسي آن­ها خواهيم پرداخت.
  1. هادي المضلّين و مرشد المصلّين = شرح الرسالة النظامية.
  2. الدرّ و المرجان في تفسير الإيمان.
  3. رسالهدربارة توقيت ظهور امام زمان، عليه السلام.

     در طبقات أعلام الشيعة (قرن 11هـ ‍، ص364) مرحوم آقا بزرگ تهراني از يک اجازه، از زين‌الدين بن علي عاملي مشهور به شهيد ثاني (شهادت 15 رجب سال 966) به پدر شيخ بهاءالدّين عاملي، شيخ عزّالدين حسين بن عبدالصمد حارثي جبعي عاملي (درگذشتة 8 ربيع الاول سال 984) به خطّ مرحوم سيّد عبدالهادي دليجاني (مورّخ 15 رمضان المبارک سال 1016)، گزارش نموده و گفته که نسخه­ دستنويس آن در مدرسة آيت الله العظمي حاج آقا حسين بروجردي (ره) در نجف اشرف موجود است؛ به نظر مي‌رسد، همان­گونه که مرحوم علامه آية­الله سيّد محسن امين عاملي در أعيان الشيعة (ج6، ص56) بيان داشته، اين اجازه بايد همان اجازة طويل شهيد ثاني به پدر شيخ بهايي بوده باشد که به سال 941ق از سوي شهيد صادر شده و مرحوم صاحب الحدائق الناضرة، شيخ يوسف بن احمد بن ابراهيم بحراني (درگذشتة سال 1186ق) نيز تمامي آن را، در الکشکول خود آورده است.

    در کتاب مطلع الانوار: احوال دانشوران شيعه پاکستان و هند (ص395) آمده که: <سيّد عبدالهادي بن رفيع‌الدين حسين حسيني دليجاني در دکن [هند] زندگي مي­کرد> که به نظر صحيح نمي­رسد و همان گونه که در ادامة اين نوشتار به تفصيل بدان خواهيم پرداخت، از آنجا که وي شارح کتاب النظاميّة اثر فقهي ارزندة­ شيخ عبدالعالي بن علي بن عبدالعالي کَرَکي عامِلي (درگذشتة سال 993ق) است، و در واقع او مقيم شهر دکن در حيدر آباد ـ هند بوده و کتاب النظاميّة را به نام نظام شاه دکني هندي نگاشته است و نه شارح، والله العالم؛ نکتة ديگر اينکه در اين مصدر، تاريخ درگذشت وي، سال 1100ق آمده که با توجه به آثار دستنوشته­ ايشان که نخستين آن در سال 1005ق نگارش يافته (فهرستکتابخانه سپهسالار: ج4، ص261) و واپسين آن به سال 1048ق تأليف گرديده است (فهرست مدرسة فيضيّه: ج2، ص160)، قطعاً تاريخ قيد شده (سال 1100ق) در منبع مذکور صحيح نخواهد بود.

    مهمترين اثر فقهي وي همان کتاب هادي المضلّين و مرشد المصلّين به زبان عربي مي­باشد و همان گونه که گذشت، مرحوم علامه سيّد عبدالهادي دليجاني در آن به شرح الرسالة النظاميّة اثر فقهي گرانسنگ شيخ عبدالعالي بن علي بن عبدالعالي کرکي عاملي (درگذشتة سال 993ق) پرداخته است. در اهميّت اثر ارزشمند مرحوم علامة دليجاني، همين بس که بر اساس منابع و مصادر و فهرست­هاي منتشر شده، متأسّفانه از اصل نسخه  الرسالة النظاميّة، کرکياکنون در کتابخانه­ها اثري باقي نمانده است (مقدّمه­اي بر فقه شيعه: کليّات و کتابشناسي، ص203) و پيشنــــهاد مي­گردد، پژوهشگري توانا، بر اساس همين شرح (هادي المضلّين) متن اين رسالة ارزنده را، استخراج، تحقيق، بازسازي و منتشر نمايد. خوشبختانه سه نسخه خطّي از اين اثر، که دو نسخه آن تمام به خطّ مبارک مؤلّف کتابت شده، در کتابخانه بزرگ حضرت آيت الله العظمي مرعشي نجفي (ره) موجود است و اکنون به بررسي آنها خواهيم پرداخت. يادآوري مـي­گردد که مرحوم آقا بزرگ تهراني در دو جاي کتابشناسي بزرگ شيعه، الذريعة (ج25، ص152) از اين اثر ياد کرده، ليکن در (ج24، ص195)، سهواً خود  النظامية (متن) را با هادي المضلّين (شرح) يکي دانسته است، که بدين وسيله تصحيح مي­گردد.

عنوان: هادي المضلّين و مرشد المصلّين = شرح النظامية  (جلد 1)

آغاز: <بسملة، الحمدلله علي وجوب وجوده افتقار الغامرات، الذي خلق الإنسان و جعله أفضل أنواع العائدات ... أمّا بعد، فإنّ الرسالة المدعوّة بالنظامية في فقه الصلوة من مصنّفات الشيخ العالم الفاضل النحرير الکامل، المجتهد، فريد دهره و وحيد عصره: الشيخ عبدالعالي ... رسالة لطيفة و مقالة نفيسة و لم يقع لها شرح يوضّح مشکلاتها و يرفع قناع الخفاء عن وجوه معضلاتها، و قد التمس منّي الولد العزيز، محمّدعلي ـ وفقه الله لمراضيه ـ أن أکتب عليها شرحاً يأخذ عنها السرّ و الخفاء و يکشف عمّا هو محتاج إلي الکشف و الجلاء، فأجبت التماسه و شرعت في شرحها بأن أبين فيه أقول العلماء ـ رضوان الله عليهم أجمعين ـ و استدلالاتهم و فتاويهم و ما هو الأصّح عندي من أقاويلهم و أذکر فيه ما اختلج بخاطري من مبدء الفياض بقدر استعدادي من ردّ و إبطال و تقرير و تقوية و توضيح و تمثيل و نظير و دليل و حجّة و نکتة و تحقيق و نقض و أمثال ذلك و نذکر دليل قولي أيضاً في کلّ مکان يحتاج إلي نقله و إن کان المکان الذي ذکرت هذا الدليل فيه أقرب إلي المکان الذي يزيد أن نذکر فيه الدليل ذا من الآيات و الأحاديث و الإجماع و الاستصحاب و غير ذلك لأن لايشکل علي الواجد وجدان ما أراده و لايلزم عليه التصفّح فشمّرتُ عن ساق الجدّ و شرعت في کتبه و سميته هادي المضلّين و مرشد المصلّين و أنا تراب أقدام الطلاب المحتاجين إلي غفران الله الملك الجليل السبحاني، عبدالهادي بن رفيع­ الدين حسين بن غياث الدين جمشيد بن مهدي الثاني الحسيني الدليجاني مسکناً، أرجو من الله تعالي أن يوفّقني لإتمام هذا الشرح، بحيث لم يمنع مانع من کتبته کتبةً مستحسناً للطباع بأسرها و بقبولاً للإسماع عن آخرها لأنّه وليّ التوفيق و هو المستعان و عليه التکلان، اللهمّ تبتُ من الذنوب فأقلني عنها لأنّك غافر الذنب و قابل التوب و أنت أرحم الراحمين و ها أنا أشرع في المقصود متوکّلاً علي الصمد المعبود فأقول: إنّ المصنّف ـ رحمه الله ـ بعد الإتيان بالتسمية، افتتح کتابه بحمدالله سبحانه ... >.

انجام: <قال الشيخ أبوجعفر بن بابويه: فإن نمت عن الغدا حتّي تطلع الشمس ... يقال بزغت الشمس، البزوع الطلوع، يقال بزغت الشمس و بزغ القمر و غيرهما إذا طلعت، احتجّ بأنّ الأمر ... > افتاده.

گزارش متن: شرح استدلالي الرسالة النظامية في فقه الامامية تأليف شيخ عبدالعالي بن علي بن عبدالعالي محقّق کرکي (درگذشتة سال 993ق) است که به درخواست فرزند شارح، محمّدعلي، در 6 جلد بزرگ نگاشته و در سال 1030ق به پايان برده است. همان گونه که از نظر گذشت، از اصل الرسالة النظامية، که به نام نظام شاه هندي در دکن تأليف گرديده، بر اساس مصادر و فهارس موجود، امروزه نسخه­اي در دست نيست. گفتني است که نسخه حاضر از آغاز تا احکام و شرايط قضاي نماز را دارا است و در واقع جلد نخست کتاب هادي المضلّين مي­باشد که چند برگ از انجام نسخه افتاده است.

گزارش نسخه: نوع خط : نستعليق، نسخه اصل به خطّ مولّف (شارح)، تاريخ کتابت (تأليف): اوايل سدة 11ه‍ـ ، عنوانها و نشانيها: قرمز و مشکي، نوع کاغذ: شرقي نخودي، تعداد برگ: 653، تعداد سطر: 12،  اندازة متن: 5/15×5/11 سانتيمتر، اندازة جلد: 5/25 ×5/18 سانتيمتر، نوع جلد: دو رو تيماج؛ برون: زرشکي فرسوده، عطف، مغزي و گوشه: تيماج مشکي و  حنايي؛ درون: زيتوني مجدول.

ويژگي­ها: نسخه­اي است بسيار نفيس به خطّ مصنّف (شارح)، داراي حاشيه نويسي­هاي سودمندي از خود شارح و نيز تحشيه­هايي با رمز <منه> است که آن نيز از خود شارح ظاهراً از سوي کسي (شايد فرزندش محمّدعلي) ـ که کتاب را به نام وي نگاشته است ـ نقل گرديده است. عبارات <بلغت إلي هنا> در هامش برخي برگ­ها آمده که گويا مربوط به تصحيح از سوي مولّف (شارح) باشد يا اينکه مربوط به مطالعه کننده است. قلم خوردگي­هايي در متن ديده مي­شود که از شارح بوده و در هامش تصحيح گرديده است. در ميان تحشيه­ها نکات جالبي بـه چشم مي­خورد، به عنوان نمونه، ذيل مبحث مسکرات و فقاع از مولّف (شارح) چنين نقل شده است: <ذهب أکثر علمائنا إلي آخرها و هکذا جمع کثير من المجتهدين المعاصرين لنا صرّحوا بالخلاف و بحثوا عن أدلّة الطرفين و صرّحوا بأنّ أدلّة النجاسة لاتدلّ عليها و بعضهم توقّفوا و لم يحکموا بأحد الطرفين کشيخنا الجليل العلّامة الأردبيلي و السيد السند الأيد الفاضل السيد محمّد و الشيخ الفاضل المتبحّر في العلوم الشيخ حسن بن الشهيد الثاني و غيرهم کالشيخ العالم فيما بين الأنام و الحبر التمام الشيخ بهاءالدين العاملي، کلّ واحد من هولاء العظماء صرّحوا بالخلاف و ذکروا أدّلة الطرفين و بحثوا عنها و قالوا فيها ما قالوا فتفکّر>. در آغازين برگ نسخه، دستخطّ مبارک حضرت آيت­الله العظمي مرعشي نجفي ـ رحمت الله عليه ـ دربارة اين اثر ارزشمند، چنين آمده است: <کتاب شرح النظامية في الصلوة فرائضها و مسنوناتها و سائر أحکامها و أقسامها، المتن للعلاّمة الشيخ عبدالعال ابن المحقّق الکرکي، کتبه للسلطان نظام شاه من ملوک الهند و الشرح للعلاّمة السيد عبدالهادي بن رفيع الدين حسين بن غياث الدين جمشيد الحسيني الدليجاني، شرحه بالتماس ولده الفاضل، السيد محمّدعلي، و يظهر منه علّو کعب الشارح في الفقه و جودة اختياره في المسائل و ينقل تارة عن صاحب المدارک و کان قد ينشد الشارح شعراً منها في المناجاة مع ربّه، شعر:

شکر بدرگاه تو اي ذوالجلال          موجد و موجود تويي در مقال

هر کـه تجاوز کند از امـر تو          دوزخ جـــــاويد بدانش مآل

و هذه النسخه، هي الأصلية التي بخطّ الشارح، فلاترخص مهرها و أنا الراجي شهاب‌الدين الحسيني المرعشي النجفي، 1371ق>؛ نيز بر فراز همان برگ عبارت <أرسلت اسمه إلي صاحب الذريعة> از معظمّ له آمده است که داده­هاي نخستين اثر را جهت ثبت در الذريعة به مرحوم آغا بزرگ تهراني ارسال نموده‌اند. در برگ آغاز ابياتي عرفاني از شارح با عبارت <لمحررّه> آمده که چنين است:

   شب وصلست اي دل رو دلــــــي ديگر تو پيدا کن

                          لباس عافيت بگـــــذار و خود را بي سر و پا کن

   اگر خـــواهي کز انوار جمالــــــش بهره ور گردي

                          بسان بلبلان در عشــــق گل خود را تو شيدا کن

   تو را گر بوده باشد ميل وصل جـــــــاودان اي دل

                          بکن تـرک همه اشيـــــاء بکوي دوست مأوي کن

   تو گـــر خودبين نئي و ما و من را نيســــتي مصدر 

                          تمامــــي دوست گشتي اين زمان رو ترک اهوا کن

   چو <هــادي> هرچه بيني بايد اي دل عين حق بيني

                          کــــــــه ايشان مظـهر حقند بي­شک ديده بينا کن

در اين برگ، همچنين ابيات ديگري نيز وجود دارد، مانند:

آستان جانان را در لباس پنهاني       بوسها ز لب دارم سجدها ز پيشاني

اي خدا خواهم دل ديوانه، هاي هاي گرية مستانه

آمد آمد آمدي خواهم که از هوشم برد    اين­قدر کـز کاروان بس مانده ام پيشم برد در همان برگ يادداشت­هاي ديگري نيز ديده مي­شود که قاعدتاً بايد از شخص ديگري بوده باشد، مانند: <من سورة آل عمران: ﴿لن تنالوا  البّر حتّي تنفقوا ممّا تحبّون و ما تنفقوا من شي­ء فإنّ الله به عليم﴾؛ في هذه الآية إشارة واضحة إلي العاشقين، لايخفي علي من له أدني ...>.

هادي المضلّين و مرشد المصلّين   (جلد 1)    <نسخه ديگر>

 آغاز: <بسمله، الحمدلله الذي دلّ علي وجوده ذرّات الکائنات الذي خلق الإنسان و جعله عالماً بجميع صفاته الحسني و ما يمکن ... أمّا بعد ما صنّفه الشيخ العالم الفاضل النحرير المتقن الکامل المجتهد ...>.

 انجام: <... و أوقعه في الوقت کان إذن اتفاقاً و لا أثر لذلك الظنّ و کذا الکلام في ساير الواجبات الموسّعة و الله الموفّق. قد وقع الفراغ عن تصنيف هذا الکتاب يوم الإثنين السادس و العشرين من شهر جمادي الأوّل سنة 1030>.

گزارش متن:  ... نسخه حاضر با اندکي اختلاف در عبارات، همانند نسخه پيشين است با اين تفاوت که نسبت به نسخه پيشين کامل­تر است و انجام آن نيز سالم مي­باشد و به نظر مي­رسد که از روي نسخه سابق نگاشته شده است. معمولاً برخي از عالمان گذشته آثار علمي خود را دو بار مبيضّه مي‌ساختند و برخی اوقات مجدّداً به خطّ کاتبی ديگر می­نگاشتند. از اين کار احتمالاً دو منظور داشته‌اند؛ نخست آنکه مطالب بيشتري که به ذهن آنان مي‌آمد در نسخه دوم تکميل مي‌نمودند؛ ديگر آنکه جهت پيشگيري از سرقت يا مفقود شدن آثارشان چنين رويه‌اي را ادامه مي‌دادند؛ بدين گونه که نسخه اول را در محلّ ديگر و نسخه دوم را در جايي ديگر قرار مي‌دادند. اينجانب بر اثر کنگاش در آثار پيشينيان بارها به اين نکته واقف شده‌ام. در کتابخانه بزرگ ما چند مورد از اين گونه نسخه‌ها موجود مي‌باشد.

گزارش نسخه: نوع خط : نسخ و نستعليق، نام کاتب: عبدالله بن نعمت الله رضوي حسيني، تاريخ کتابت: سال 1041ق، در حيات مؤلّف (شارح)، عنوانها و نشانيها: قرمز و مشکي، نوع کاغذ: شرقي نخودي، تعداد برگ: 433، تعداد سطر: 17،اندازة متن: 5/19×11 سانتيمتر، اندازة جلد: 27×5/20 سانتيمتر، نوع جلد: تيماج حنايي، رقم کاتب: <قد وقع من إتمام هذا الکتاب في يوم الأربعاء الثاني من شهر جمادي الأوّل سنة 1041؛ حرّره العبد المذنب المعترف المقرّ بما فيه و المعتقد بما يطاويه، عبدالله بن نعمت الله الرضوي الحسيني، غفرالله ...

  بحمدالله که اين فرخنده بنياد             به پايان آمد و عمرم امان داد>.

ويژگي­ها: نسخه در حاشيه تصحيح گرديده و حاشيه نويسي­ با نشان <منه> دارد که از خود مولّف (شارح) نقل گرديده است. روي آغازين برگ، تملک <محمود بن محمّدرضا بيدگلي> با مهر مربع <عبده محمود> و <الواثق الراجي، عبده محمود> و نيز تملک <محمّد بن ابراهيم بيدگلي> و همچنين عبارت <شرح آقا هادي، ابتياع از ملا محمّدابراهيم بيدگلي شد>. قيمت کتاب و صحافي آن به خطّ سياق نوشته شده است. گويا نسخه در آغاز وقف نامه­اي داشته، که محو گرديده است!




صفحــه اصلی | معرفی زبان | شوغات دلیجان | ارتبــاط با ما

بازدید این هفته : 55
بازدید هفته گذشته: 139
بازدید تا کنون: 18909

ورود به سایت
| طراحی و اجرا شرکت فناوری اطلاعات فراداده |